Psikolog, psikoloji ve psikoterapi: merak ettiğiniz her şey tek rehberde
Psikolog ile klinik psikolog arasındaki farktan psikolojik danışmanın ne iş yaptığına, depresyon ve kaygı gibi rahatsızlıklardan bilişsel davranışçı terapi ve EMDR gibi yöntemlere kadar; ruh sağlığı desteği almadan önce bilmeniz gerekenleri sade bir dille anlattık.
Psikolog kimdir? Ruh sağlığı meslekleri ve unvanlar
Psikolojik destek almaya karar veren birinin karşılaştığı ilk soru çoğu zaman şudur: Kime gitmeliyim? Psikolog, uzman psikolog, klinik psikolog, psikolojik danışman, psikiyatrist ve psikoterapist sözcükleri gündelik dilde birbirinin yerine kullanılır; oysa her birinin eğitimi, yetki alanı ve çalışma biçimi farklıdır.
Bu farkı bilmek, hem doğru kapıyı çalmanızı hem de zaman ve emek kaybetmemenizi sağlar. Aşağıda Türkiye’de ruh sağlığı alanında çalışan meslekleri ve unvanları, hangi eğitimle kazanıldıklarını ve günlük pratikte ne iş yaptıklarını tek tek anlattık.
Psikolog
Dört yıllık psikoloji lisans programını bitiren kişi psikolog unvanını alır. Lisans eğitimi insan davranışını, öğrenmeyi, gelişimi, kişiliği, sosyal ilişkileri ve araştırma yöntemlerini kapsar.
Psikologlar psikolojik değerlendirme, test uygulama, danışmanlık ve eğitim gibi işlerde çalışır. Psikoterapi uygulamak için lisans eğitimi tek başına yeterli sayılmaz; bunun için ek terapi eğitimi ve süpervizyon gerekir.
Uzman psikolog
Psikoloji lisansının ardından psikolojinin bir alanında yüksek lisans yapan kişi uzman psikolog olarak anılır. Bu alan klinik psikoloji olabileceği gibi gelişim, sosyal, bilişsel ya da endüstri ve örgüt psikolojisi de olabilir.
Bu yüzden “uzman psikolog” unvanını görünce hangi alanda uzmanlaştığını sormak yerinde olur; çünkü terapi ve klinik değerlendirme açısından belirleyici olan uzmanlık alanıdır.
Klinik psikolog
Psikoloji lisansının ardından klinik psikoloji alanında yüksek lisans ya da doktora yapan kişidir. Klinik psikolog, yasal düzenlemelerde sağlık meslek mensupları arasında sayılır.
Ruhsal sorunların değerlendirilmesi, psikolojik testlerin yorumlanması ve kanıta dayalı psikoterapi yöntemlerinin uygulanması klinik psikoloğun temel çalışma alanıdır. Hastanelerde psikiyatri ekipleriyle birlikte de çalışır. İlaç yazma yetkisi yoktur.
Psikolojik danışman
Eğitim fakültelerindeki Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık (PDR) bölümünü bitiren kişidir. Okullardaki rehber öğretmenler bu bölümün mezunlarıdır; alanında yüksek lisans yapanlar uzman psikolojik danışman olarak anılır.
Psikolojik danışmanlar uyum, kariyer, sınav kaygısı, ilişki ve gelişim dönemi sorunları gibi konularda bireysel ve grup danışmanlığı yapar. Ağır ruhsal hastalıkların tanı ve tedavisi ise klinik alanın işidir.
Psikiyatrist
Altı yıllık tıp eğitiminin ardından psikiyatri alanında uzmanlık eğitimi alan hekimdir. Ruhsal hastalıklarda tanı koyar, gerektiğinde tetkik ister, ilaç tedavisini başlatır ve izler, rapor düzenler.
Psikiyatristler de psikoterapi yapabilir; ancak günlük pratikte çoğu zaman ilaç tedavisini yürütür, psikoterapi için psikolog ya da klinik psikologla birlikte çalışır.
Çocuk ve ergen psikiyatristi
Tıp eğitiminin ardından çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlaşan hekimdir. Bebeklikten on sekiz yaşına kadar olan dönemde görülen ruhsal ve gelişimsel sorunlarla ilgilenir.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite, otizm spektrum bozukluğu, kaygı bozuklukları, davranış sorunları ve ergenlik dönemi depresyonu bu alanın en sık karşılaşılan konularıdır.
Psikoterapist
Türkiye’de psikoterapistlik ayrı bir lisans programı ya da tek başına yasal bir unvan değildir. Bu sözcük, psikoterapi eğitimi almış ruh sağlığı profesyonellerini anlatmak için kullanılır.
Bir kişinin kendini psikoterapist olarak tanıtması tek başına yeterli değildir; temel mesleğinin ne olduğunu ve hangi terapi yönteminde, ne kadar süreyle, süpervizyon altında eğitim aldığını öğrenmek gerekir.
Aile danışmanı
Psikoloji, psikolojik danışmanlık, sosyal hizmet gibi alanlardan mezun olup resmi onaylı aile danışmanlığı eğitim programını tamamlayan kişidir.
Evlilik ve aile içi iletişim sorunları, boşanma süreci, ebeveynlik ve kuşaklar arası çatışma gibi konularda danışmanlık verir. Ağır ruhsal belirtiler varsa klinik değerlendirme ayrıca gerekir.
| Unvan | Temel eğitim | Ne yapar? | İlaç yazar mı? |
|---|---|---|---|
| Psikolog | Psikoloji lisansı | Değerlendirme, test, danışmanlık | Hayır |
| Klinik psikolog | Psikoloji lisansı ve klinik psikoloji yüksek lisansı ya da doktorası | Klinik değerlendirme, psikoterapi | Hayır |
| Psikolojik danışman | Rehberlik ve psikolojik danışmanlık lisansı | Uyum, kariyer, gelişim danışmanlığı | Hayır |
| Psikiyatrist | Tıp fakültesi ve psikiyatri uzmanlığı | Tanı, ilaç tedavisi, rapor, psikoterapi | Evet |
Unvanlar arasındaki fark bir üstünlük sıralaması değildir; her meslek ruh sağlığının farklı bir ihtiyacına cevap verir ve en iyi sonuçlar çoğu zaman birlikte çalışıldığında alınır.
Psikoloji nedir? Bilimin alanı ve alt dalları
Psikoloji, insanın düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını bilimsel yöntemlerle inceleyen bilimdir. Algıdan belleğe, öğrenmeden kişiliğe, ilişkilerden karar vermeye kadar zihinsel yaşamın neredeyse her yönü psikolojinin konusudur.
Psikoloji felsefenin içinden doğmuş, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında deneysel laboratuvarların kurulmasıyla bağımsız bir bilim hâline gelmiştir. Bugün psikoloji yalnızca kliniklerde değil, okullarda, iş yerlerinde, mahkemelerde, spor kulüplerinde ve teknoloji şirketlerinde de uygulanır. Bu yüzden psikoloji dendiğinde aklımıza yalnız terapi odası gelmemeli; aynı bilim, bir çocuğun okuma güçlüğünü anlamaya da, bir ekibin iş birliğini artırmaya da yardım eder.
Psikolojinin başlıca alt dalları
Klinik psikoloji
Ruhsal sorunların değerlendirilmesi, tanıya katkı ve psikoterapi ile ilgilenir. Terapi denince akla gelen alan budur.
Gelişim psikolojisi
Bebeklikten yaşlılığa kadar insanın bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimini inceler; ebeveynlik ve eğitim uygulamalarına yön verir.
Sosyal psikoloji
İnsanların birbirini nasıl etkilediğini; tutumları, önyargıları, grup davranışını ve ikna süreçlerini araştırır.
Bilişsel psikoloji
Dikkat, bellek, dil, problem çözme ve karar verme gibi zihinsel süreçleri inceler. Bilişsel terapilerin kuramsal temeli buradan gelir.
Sağlık psikolojisi
Stresin, alışkanlıkların ve inançların beden sağlığına etkisini inceler; kronik hastalıklara uyum ve sağlıklı yaşam davranışları üzerine çalışır.
Nöropsikoloji
Beyin ile davranış arasındaki ilişkiyi inceler. Bellek kaybı, dikkat sorunları ve beyin hasarı sonrası değerlendirmelerde nöropsikolojik testler kullanılır.
Endüstri ve örgüt psikolojisi
İş yerinde motivasyon, liderlik, personel seçimi ve tükenmişlik gibi konularla ilgilenir.
Adli psikoloji
Hukuk ile psikolojinin kesiştiği alandır; tanık ifadeleri, suç davranışı ve bilirkişi değerlendirmeleri bu alanın konusudur.
Bu alt dalların hepsi aynı temel bilgiye dayanır; ayrıştıkları yer, bilginin nerede ve hangi amaçla uygulandığıdır. Psikolojik destek arayan biri için en önemli alan klinik psikolojidir; ancak çocuklarda gelişim psikolojisi, iş stresinde örgüt psikolojisi, bellek yakınmalarında nöropsikoloji bilgisi de sürecin parçası olabilir.
Psikolojik rahatsızlıklar: sık görülen hastalıklar ve belirtileri
Herkes zaman zaman üzülür, kaygılanır, kötü uyur ya da öfkelenir. Bu duygular insan olmanın doğal parçasıdır. Bir durumun psikolojik rahatsızlık olarak değerlendirilmesi için belirtilerin belirli bir süre devam etmesi, kişide belirgin sıkıntı yaratması ve iş, okul, ilişki gibi günlük işlevleri bozması gerekir.
Ruh sağlığı uzmanları tanı koyarken uluslararası sınıflandırma sistemlerini kullanır. Bu sistemlerde “hastalık” yerine çoğu zaman “bozukluk” sözcüğü tercih edilir; amaç kişiyi etiketlemek değil, yaşadığı güçlüğü doğru adlandırıp ona uygun tedaviyi bulmaktır. Aşağıda en sık karşılaşılan psikolojik rahatsızlıkları, belirtilerini ve kime başvurulabileceğini özetledik.
Depresyon
En az iki hafta süren çökkün ruh hâli ya da eskiden keyif alınan şeylere karşı ilgi kaybıyla belirgindir. Tedavi edilebilir ve tedaviye yanıt oranı yüksektir.
- Sık belirtiler
- Mutsuzluk, isteksizlik, yorgunluk, uyku ve iştah değişikliği, değersizlik ve suçluluk duyguları, odaklanma güçlüğü
- Kime başvurulur?
- Hafif ve orta düzeyde psikoterapi; orta ve ağır düzeyde psikiyatrist değerlendirmesi ile birlikte psikoterapi
Yaygın kaygı bozukluğu
Pek çok konuda, çoğu gün, kontrol edilmesi güç ve abartılı endişe hâlidir. Kişi endişelenmeyi bıraktığında kötü bir şey olacakmış gibi hisseder.
- Sık belirtiler
- Sürekli tetikte olma, kas gerginliği, huzursuzluk, çabuk yorulma, uykuya dalmada güçlük, sinirlilik
- Kime başvurulur?
- Bilişsel davranışçı terapi ilk seçeneklerdendir; belirtiler yoğunsa psikiyatrist değerlendirmesi eklenir
Panik bozukluk
Aniden başlayan, dakikalar içinde zirveye ulaşan yoğun korku nöbetleri ve yeni bir nöbet geçirme korkusuyla seyreder.
- Sık belirtiler
- Çarpıntı, nefes darlığı, göğüste sıkışma, titreme, baş dönmesi, ölecekmiş ya da kontrolü kaybedecekmiş gibi hissetme
- Kime başvurulur?
- Önce bedensel nedenler dışlanmalı; ardından bilişsel davranışçı terapi ve gerekirse ilaç tedavisi
Sosyal kaygı bozukluğu
Başkalarının önünde mahcup olma, yargılanma ya da küçük düşme korkusunun kişiyi sosyal ortamlardan kaçmaya yönelttiği durumdur.
- Sık belirtiler
- Kızarma, titreme, ses kısılması, topluluk önünde konuşmaktan kaçınma, olay sonrası uzun süre kendini eleştirme
- Kime başvurulur?
- Bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma çalışmaları; gerekirse psikiyatrist değerlendirmesi
Obsesif kompulsif bozukluk
İstenmeden zihne gelen, rahatsız edici düşünceler (obsesyonlar) ve bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlarla (kompulsiyonlar) belirgindir.
- Sık belirtiler
- Bulaşma korkusu ve sık el yıkama, tekrar tekrar kontrol etme, simetri ve düzen ihtiyacı, sayma, zihinsel ritüeller
- Kime başvurulur?
- Maruz bırakma ve tepki önleme temelli terapi; çoğu zaman psikiyatrist ile birlikte
Travma sonrası stres bozukluğu
Kaza, deprem, saldırı ya da ani kayıp gibi sarsıcı bir olaydan sonra belirtilerin bir aydan uzun sürdüğü durumdur.
- Sık belirtiler
- Olayın istemsizce yeniden yaşanması, kâbuslar, olayı hatırlatan şeylerden kaçınma, irkilme, aşırı tetikte olma, duygusal uyuşukluk
- Kime başvurulur?
- Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ya da EMDR; belirtiler ağırsa psikiyatrist değerlendirmesi
Bipolar bozukluk
Depresyon dönemleri ile taşkın, aşırı enerjik ve uykusuz geçen mani ya da hipomani dönemlerinin görüldüğü, düzenli tedavi gerektiren bir rahatsızlıktır.
- Sık belirtiler
- Uyku ihtiyacında belirgin azalma, hızlı konuşma, büyüklük düşünceleri, riskli harcama ve kararlar; ardından gelen çökkün dönemler
- Kime başvurulur?
- Mutlaka psikiyatrist; ilaç tedavisine ek olarak psikoeğitim ve psikoterapi
Yeme bozuklukları
Anoreksiya, bulimiya ve tıkınırcasına yeme bozukluğu; yeme davranışının, kilo ve beden algısının kişinin yaşamını ele geçirdiği durumlardır.
- Sık belirtiler
- Aşırı kısıtlama, tıkınma atakları, kusma ya da müshil kullanımı, kiloyla ilgili yoğun kaygı, beden algısında bozulma
- Kime başvurulur?
- Psikiyatrist, klinik psikolog ve diyetisyenden oluşan ekip yaklaşımı
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
Çocuklukta başlayan, dikkat sürdürme güçlüğü, dürtüsellik ve hareketlilikle seyreden bir nörogelişimsel durumdur; yetişkinlikte de sürebilir.
- Sık belirtiler
- Dikkatin kolay dağılması, işleri yarım bırakma, unutkanlık, sırasını bekleyememe, yerinde duramama
- Kime başvurulur?
- Çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatristi, yetişkinlerde psikiyatrist; destekleyici olarak davranışçı terapi ve aile eğitimi
Uyku bozuklukları
Uykuya dalamama, sık uyanma ya da sabah çok erken uyanma haftada birkaç gece ve aylarca sürüyorsa kronik uykusuzluktan söz edilir.
- Sık belirtiler
- Yatakta uzun süre uyanık kalma, gün içinde yorgunluk, odaklanma sorunu, uyku konusunda sürekli endişe
- Kime başvurulur?
- Uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi etkili bir yöntemdir; altta yatan depresyon ya da kaygı ayrıca değerlendirilir
Bağımlılık
Alkol, madde, kumar ya da ekran gibi bir davranışın kişinin kontrolünden çıkması, zarar görmesine rağmen sürdürülmesidir.
- Sık belirtiler
- Giderek daha fazlasına ihtiyaç duyma, bırakmaya çalışınca huzursuzluk, sorumlulukları ihmal etme, gizleme ve yalan söyleme
- Kime başvurulur?
- Psikiyatrist değerlendirmesi, motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı terapi ve aile desteği
Kişilik bozuklukları
Düşünme, hissetme ve ilişki kurma biçimlerinde ergenlikten itibaren süren, katı ve kişiye sıkıntı veren kalıplardır. Sınırda kişilik bozukluğu bu grubun en çok bilinenidir.
- Sık belirtiler
- Yoğun ve değişken duygular, terk edilme korkusu, dürtüsel davranışlar, inişli çıkışlı ilişkiler, boşluk hissi
- Kime başvurulur?
- Diyalektik davranış terapisi, şema terapi gibi uzun soluklu psikoterapiler; gerekirse psikiyatrist
Önemli: Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız bunu tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz. Böyle bir durumda beklemeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Bu düşünceler tedavi edilebilir bir sıkıntının belirtisidir.
Psikoterapi nedir? Yöntemler ve nasıl işledikleri
Psikoterapi, eğitimli bir ruh sağlığı profesyoneli ile danışan arasında, belirli bir yöntem ve hedef doğrultusunda yürütülen düzenli görüşmelerle psikolojik sorunların çözülmesini amaçlayan tedavi biçimidir. Kısaca “konuşma terapisi” olarak da bilinir; ancak sıradan bir sohbetten farklı olarak kuramsal temeli, yapısı ve ölçülebilir hedefleri vardır.
Araştırmalar, psikoterapinin depresyon, kaygı bozuklukları, travma ve daha pek çok sorunda etkili olduğunu gösterir. Etkinin önemli bir kısmı yöntemden, önemli bir kısmı da terapist ile danışan arasında kurulan güvene dayalı çalışma ilişkisinden kaynaklanır. Bir seans genellikle 45 ila 50 dakika sürer; görüşmeler çoğunlukla haftada bir yapılır. Kısa süreli terapiler 8 ila 20 seansta tamamlanabilirken, köklü kişilik örüntüleri üzerinde çalışan terapiler bir yılı aşabilir.
Başlıca psikoterapi yöntemleri
Bilişsel davranışçı terapi
Düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağa odaklanır. Kişinin kendini zorlayan otomatik düşüncelerini fark etmesine, sınamasına ve yeni davranışlar denemesine yardım eder. Depresyon, kaygı, panik ve obsesif kompulsif bozuklukta en çok araştırılmış yöntemdir.
EMDR
Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme anlamına gelir. Travmatik anıların zihinde daha az rahatsız edici biçimde yeniden işlenmesini amaçlar; travma sonrası stres bozukluğunda kullanılan yöntemlerdendir.
Şema terapi
Çocuklukta karşılanmamış duygusal ihtiyaçlardan doğan kalıcı inanç ve davranış kalıplarıyla çalışır. Tekrarlayan ilişki sorunları ve kişilik örüntülerinde tercih edilir.
Psikodinamik terapi
Bugünkü sıkıntıların geçmiş deneyimlerle ve farkında olunmayan duygularla bağını anlamaya çalışır. İç görü kazanmak ve ilişki kalıplarını değiştirmek hedeflenir.
Kabul ve kararlılık terapisi
Zor düşünce ve duygularla savaşmak yerine onlara yer açmayı, kişinin değerlerine uygun adımlar atmasını öğretir. Kronik kaygı ve kronik ağrıda kullanılır.
Diyalektik davranış terapisi
Duygu düzenleme, sıkıntıya dayanma, ilişki becerileri ve bilinçli farkındalık modüllerinden oluşur. Yoğun duygu dalgalanmaları ve kendine zarar verme davranışlarında etkilidir.
Kişilerarası terapi
Yas, rol değişiklikleri ve ilişki çatışmaları gibi kişilerarası sorunların ruh hâliyle bağına odaklanan, süresi belli bir terapidir. Depresyonda etkinliği gösterilmiştir.
Çift ve aile terapisi
Sorunu tek bir kişide değil, ilişkideki iletişim ve etkileşim döngülerinde arar. Çiftlerin ve ailelerin birlikte katıldığı seanslarla yürütülür.
Oyun terapisi
Çocukların duygularını sözcüklerden çok oyun aracılığıyla ifade ettiği gerçeğinden yola çıkar. Kaygı, travma, uyum ve davranış sorunlarında küçük çocuklarla kullanılır.
Grup terapisi
Benzer güçlükler yaşayan kişilerin bir terapist eşliğinde bir araya geldiği terapidir. Yalnız olmadığını görmek ve başkalarının deneyimlerinden öğrenmek güçlü bir iyileştirici etkendir.
Hangi yöntemin size uygun olduğu; yaşadığınız sorunun türüne, şiddetine, kişisel tercihlerinize ve terapistin uzmanlığına göre belirlenir. İyi bir terapist, ilk görüşmelerde neden bu yöntemi önerdiğini ve sürecin yaklaşık nasıl ilerleyeceğini açıkça anlatır.
Ne zaman psikoloğa gitmeli?
Psikoloğa gitmek için “çok kötü” olmayı beklemek gerekmez. Erken alınan destek, sorunların kronikleşmesini önler ve çoğu zaman daha kısa sürede sonuç verir. Aşağıdaki işaretlerden birkaçı birkaç haftadır sürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz.
- İki haftadan uzun süren mutsuzluk, isteksizlik ya da boşluk hissi
- Kontrol edemediğiniz endişeler, sık sık gelen panik hissi
- Uyku düzeninizin belirgin biçimde bozulması
- İştahta ya da kiloda açıklanamayan değişiklikler
- İş, okul ya da ev sorumluluklarını yerine getirmekte zorlanma
- İlişkilerde sürekli tekrarlayan çatışmalar ve kopukluk
- Bir kaybın ya da sarsıcı bir olayın etkisinden çıkamama
- Alkol, madde ya da ekran kullanımının kontrolden çıkması
- Sevdiğiniz şeylerden artık keyif alamama
- Yakınlarınızın “eskisi gibi değilsin” demeye başlaması
Psikolojik destek almak bir zayıflık göstergesi değildir; tıpkı ağrıyan bir diş için diş hekimine gitmek gibi, ruh sağlığına özen göstermenin bir yoludur. Bugün pek çok kişi, belirgin bir rahatsızlık olmasa bile kendini daha iyi tanımak, stresle başa çıkma becerilerini geliştirmek ya da yaşamındaki önemli bir dönemeci daha sağlıklı geçirmek için de terapiye başvurur.
Psikolog mu, psikiyatrist mi? Doğru uzmana karar vermek
En sık sorulan sorulardan biri budur. Kısa cevap şudur: Günlük işlevlerinizi ciddi biçimde bozan, ağır ya da hızla kötüleşen belirtiler varsa önce psikiyatriste; yaşam güçlükleri, ilişki sorunları ve hafif ya da orta düzeydeki duygusal sıkıntılarda ise psikoloğa başvurmak uygun bir başlangıçtır.
| Durum | İlk başvuru | Neden? |
|---|---|---|
| İntihar düşünceleri, kendine zarar verme | Acil servis, 112 | Güvenliğin hemen sağlanması gerekir |
| Gerçeklikten kopma, sesler duyma, aşırı taşkınlık | Psikiyatrist | Tıbbi değerlendirme ve ilaç tedavisi gerekebilir |
| Ağır depresyon, işlevselliğin çökmesi | Psikiyatrist | İlaç ile psikoterapinin birlikte yürütülmesi gerekebilir |
| Hafif ya da orta düzeyde kaygı ve çökkünlük | Psikolog ya da klinik psikolog | Psikoterapi çoğu zaman tek başına etkilidir |
| İlişki, iletişim ve aile sorunları | Psikolog, çift ve aile terapisti | Sorun ilişki dinamiklerinde çözülür |
| Okul uyumu, kariyer kararları, sınav kaygısı | Psikolojik danışman ya da psikolog | Danışmanlık yaklaşımı yeterli olabilir |
Unutmayın; bu iki meslek birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Psikiyatrist ilaç tedavisini yürütürken psikolog psikoterapiyi sürdürebilir. Yanlış kapıyı çaldığınızı düşünmeyin: Deneyimli bir uzman, ihtiyacınız başka bir meslektaşın alanına giriyorsa sizi doğru yere yönlendirir.
İlk seans nasıl geçer? Terapi süreci adım adım
Terapiye başlamayı erteleyen pek çok kişinin aklındaki asıl soru, kapıdan girdikten sonra ne olacağıdır. Belirsizliği azaltmak için terapi sürecini adım adım anlattık.
- Başvuru ve ön görüşmeTelefonla ya da yazılı olarak randevu alınır. Bu aşamada genellikle kısaca neden başvurduğunuz, uygun gün ve saatler, görüşmenin yüz yüze mi online mı olacağı konuşulur.
- İlk değerlendirme görüşmesiİlk seans tanışma ve değerlendirme seansıdır. Yakınmanızın ne zaman başladığı, günlük yaşamınızı nasıl etkilediği, aile ve ilişki öyküsü, uyku ve iştah düzeni, geçmiş tedaviler ve beklentileriniz konuşulur. Bu bir sorgu değil, sizi anlama çabasıdır.
- Gerekirse test ve ek değerlendirmeBazı durumlarda psikolojik testler, ölçekler ya da psikiyatrist değerlendirmesi önerilebilir. Amaç, sorunun doğru tanımlanması ve uygun yöntemin seçilmesidir.
- Hedeflerin ve planın belirlenmesiTerapist ile birlikte somut hedefler konur: Panik ataklarını azaltmak, uyku düzenini toparlamak, ilişkide çatışmayı azaltmak gibi. Seans sıklığı ve yaklaşık süre konuşulur.
- Düzenli seanslarSeanslarda hem yaşadıklarınız konuşulur hem de yönteme uygun çalışmalar yapılır. Bilişsel davranışçı terapide seans aralarında küçük ev ödevleri verilmesi yaygındır. İlerleme belirli aralıklarla birlikte gözden geçirilir.
- Sonlandırma ve izlemHedeflere ulaşıldığında seanslar seyrekleştirilir ve terapi planlı biçimde sonlandırılır. Kazanımların korunması için birkaç ay sonra izlem görüşmesi yapılabilir.
İlk seansta ne kadar anlatmalıyım? Ne kadar hazır hissediyorsanız o kadar. Her şeyi ilk görüşmede anlatmak zorunda değilsiniz. Güven duygusu zamanla gelişir; iyi bir terapist hızınıza saygı duyar.
İyi bir psikolog nasıl seçilir?
Terapinin başarısını en çok etkileyen etkenlerden biri, terapist ile danışan arasındaki uyumdur. Bu yüzden psikolog seçerken yalnızca yakınlığa ya da ilk bulduğunuz isme değil, birkaç temel ölçüte dikkat etmek faydalıdır.
Dikkat edilmesi gerekenler
- Unvan ve eğitim: Karşınızdaki kişinin psikolog, klinik psikolog, psikolojik danışman ya da psikiyatrist olup olmadığını ve hangi üniversiteden mezun olduğunu öğrenmek hakkınızdır.
- Yöntem eğitimi: Uyguladığı terapi yönteminde ne kadar süreli, sertifikalı ve süpervizyonlu bir eğitim aldığını sorabilirsiniz.
- Çalıştığı alan: Çocuklarla mı yetişkinlerle mi, çiftlerle mi bireylerle mi çalıştığı; travma, yeme bozukluğu ya da bağımlılık gibi özel alanlarda deneyimi olup olmadığı önemlidir.
- Şeffaflık: Seans süresi, sıklığı, yaklaşık terapi süresi, iptal koşulları ve ücretlendirme baştan açıkça konuşulmalıdır.
- Etik sınırlar: Terapist ile danışan arasında arkadaşlık, iş ya da duygusal bir ilişki kurulmaz. Gizlilik, yasal zorunluluklar dışında korunur.
- Kendinizi nasıl hissettiğiniz: İlk birkaç seansın sonunda anlaşıldığınızı, yargılanmadığınızı ve güvende olduğunuzu hissetmeniz iyi bir işarettir.
Doğru terapist; size ne yapmanız gerektiğini söyleyen değil, kendi çözümlerinizi bulmanız için güvenli bir alan açan kişidir.
Uyum olmadığını hissederseniz bunu terapistinizle konuşmaktan çekinmeyin. Bazen birkaç seans içinde ilişki güçlenir; bazen de başka bir uzmana geçmek en doğru karardır. Bu bir başarısızlık değil, kendinize gösterdiğiniz özenin bir parçasıdır.
Online terapi: kimler için uygun?
Görüntülü görüşme ile yapılan online terapi, son yıllarda yaygın ve kabul gören bir seçenek hâline geldi. Araştırmalar, kaygı ve depresyon gibi pek çok sorunda online terapinin yüz yüze terapiye yakın sonuçlar verdiğini gösteriyor.
Online terapi; yoğun çalışan, ulaşım güçlüğü yaşayan, küçük bir yerleşim yerinde yaşayan ya da yurt dışında bulunan kişiler için büyük kolaylık sağlar. Bulunduğunuz yerde aradığınız alanda uzman bir terapist bulamıyorsanız da iyi bir çözümdür.
Bununla birlikte her durum için uygun değildir. İntihar riski, ağır psikiyatrik belirtiler, küçük çocuklarla yapılan oyun terapisi ve fiziksel muayene gerektiren durumlarda yüz yüze görüşme tercih edilmelidir. Online seans için sessiz, kesintisiz ve konuşulanların duyulmayacağı bir ortam hazırlamak, güvenli bir bağlantı kullanmak gerekir.
Çocuk ve ergenlerde psikolojik destek
Çocuklar yaşadıkları sıkıntıyı çoğu zaman sözcüklerle değil, davranışlarıyla anlatır. Uyku ve yeme düzeninde değişiklik, okula gitmek istememe, içe kapanma, öfke patlamaları, yaşına uygun olmayan davranışlara geri dönme ya da ders başarısında belirgin düşüş, bir destek ihtiyacının işareti olabilir.
Çocuk ve ergenlerle çalışan uzmanlar, değerlendirme sürecine mutlaka aileyi de katar. Küçük yaş grubunda oyun terapisi ve aile danışmanlığı, okul çağında ve ergenlikte bilişsel davranışçı terapi sık kullanılır. Dikkat eksikliği, otizm spektrum bozukluğu ya da ağır duygudurum sorunları söz konusuysa çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi gerekir.
Ergenlik dönemi; kimlik arayışı, akran ilişkileri, sınav baskısı ve aileyle çatışmaların yoğunlaştığı bir dönemdir. Bu dönemde ergenin kendini güvende hissedeceği, gizliliğine saygı duyulan bir terapi ilişkisi kurmak, aileyle de düzenli iletişimi korumak önemlidir.
Psikolojik testler ve değerlendirme
Psikolojik değerlendirme, bir kişinin düşünme, duygu ve davranış özelliklerinin görüşme, gözlem ve standart testlerle sistematik olarak incelenmesidir. Amaç kişiyi bir sayıya indirgemek değil, yaşadığı güçlüğü daha iyi anlamak ve tedavi planına yön vermektir.
Değerlendirmede kullanılan araçlar farklı amaçlara hizmet eder. Bir kısmı belirtilerin şiddetini ölçer, bir kısmı kişilik özelliklerini inceler, bir kısmı da zihinsel işlevleri değerlendirir. Testlerin geçerli ve güvenilir olması için standart koşullarda uygulanması ve eğitimli bir uzman tarafından yorumlanması gerekir.
Bilişsel değerlendirme
Çocuklarda ve yetişkinlerde zihinsel yetenekleri, öğrenme güçlüklerini ve gelişimsel gecikmeleri anlamak için kullanılır. Okul yerleştirme ve özel eğitim planlamasında yol gösterir.
Kişilik değerlendirmesi
Kişinin duygusal tepkileri, ilişki kurma biçimi ve baş etme yolları hakkında bilgi verir. Uzun süreli terapilerin planlanmasında ve ayırıcı tanıda yararlıdır.
Belirti ölçekleri
Depresyon, kaygı, travma sonrası stres ya da dikkat sorunları gibi belirtilerin şiddetini ölçer. Tedavinin başında ve belirli aralıklarla uygulanarak ilerleme izlenir.
Nöropsikolojik testler
Dikkat, bellek, dil ve yürütücü işlevler gibi beyin işlevlerini ayrıntılı biçimde değerlendirir. Unutkanlık yakınmalarında ve beyin hasarı sonrasında kullanılır.
İnternetteki testler hakkında: İnternette karşılaşılan kısa testler kendinizi tanımak ve bir uzmana başvurup başvurmamaya karar vermek için fikir verebilir; ancak tanı koymaz. Sonuç ne olursa olsun, yaşadığınız güçlük devam ediyorsa yüz yüze bir değerlendirme gerekir.
Gizlilik, etik ve danışan hakları
Terapi odasında konuşulanlar gizlidir. Gizlilik, psikolojik desteğin temelidir; insanların en zor deneyimlerini paylaşabilmesi ancak güven duygusuyla mümkündür.
Ruh sağlığı profesyonelleri, danışanlarıyla ilgili bilgileri danışanın izni olmadan üçüncü kişilerle paylaşmaz. Bu kuralın yasal olarak sınırlı istisnaları vardır: Kişinin kendisi ya da bir başkası için ciddi ve yakın bir tehlike oluşturması, çocuk istismarı şüphesi ya da mahkeme kararı bu istisnalar arasındadır. İyi bir uzman, gizliliğin sınırlarını ilk görüşmede açıkça anlatır.
Danışan olarak haklarınız
- Uzmanın eğitimini, unvanını ve çalışma yöntemini öğrenme hakkı
- Önerilen tedavinin amacı, süresi ve olası seçenekleri hakkında bilgi alma hakkı
- Soru sorma, itiraz etme ve tedaviyi istediğiniz zaman sonlandırma hakkı
- Kayıtlarınızın güvenli biçimde saklanmasını bekleme hakkı
- Saygılı, yargılamayan ve ayrımcılık içermeyen bir tutumla karşılanma hakkı
Terapötik ilişkinin sınırları da etik kurallarla korunur. Terapist ile danışan arasında arkadaşlık, ticari ilişki ya da duygusal ve cinsel yakınlık kurulmaz. Bu sınırlar, terapinin yalnızca danışanın iyiliğine hizmet etmesini güvence altına alır.
Ruh sağlığını korumak: günlük hayatta psikolojik sağlamlık
Psikolojik sağlamlık, zorluklarla karşılaştığımızda bükülüp kırılmadan yeniden toparlanabilme kapasitesidir. Doğuştan gelen bir özellik değil, yaşam boyunca geliştirilebilen bir beceri kümesidir.
Araştırmalar, ruh sağlığını koruyan etkenlerin büyük kısmının günlük alışkanlıklarda saklı olduğunu gösterir. Bunlar terapinin yerini tutmaz; ama hem sorunların ortaya çıkma riskini azaltır hem de tedavi sürecini destekler.
Uyku düzeni
Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmak, duygu düzenlemenin en güçlü dayanaklarından biridir. Uykusuzluk kaygıyı ve çökkünlüğü belirgin biçimde artırır.
Hareket
Düzenli fiziksel etkinlik, hafif ve orta düzeydeki depresif belirtileri azaltır, stres hormonlarını dengeler. Günlük yürüyüş bile fark yaratır.
Sosyal bağlar
Güvendiğiniz birkaç kişiyle düzenli temas, zor dönemlerde en önemli koruyucu etkendir. Yalnızlık ise sağlık üzerinde ciddi bir risk etkenidir.
Anlam ve değerler
Size önemli gelen şeylere zaman ayırmak, zorluklara katlanmayı kolaylaştırır. Değerlerle uyumlu küçük adımlar, motivasyonu canlı tutar.
Duyguları adlandırmak
Ne hissettiğinizi sözcüklere dökmek, duygunun yoğunluğunu azaltır. Günlük tutmak ya da güvendiğiniz biriyle konuşmak bu becerinin pratiğidir.
Yardım istemek
Zorlandığınızı fark ettiğinizde destek istemek, sağlamlığın zayıflık değil, en olgun göstergelerinden biridir.
Ruh sağlığı, hiç zorlanmamak değil; zorlandığında yeniden ayağa kalkabilmektir.
İllere göre psikolog rehberi
Bulunduğunuz ilde psikolojik destek ararken işinize yarayacak bilgileri il il derliyoruz. Her il sayfasında farklı bir psikoloji konusunu derinlemesine ele alıyor, o ilde psikolog arayanların en çok sorduğu soruları yanıtlıyoruz.
Psikolog hakkında sık sorulan sorular
Psikolog ilaç yazabilir mi?
Hayır. Türkiye'de ilaç yazma yetkisi yalnızca hekimlere aittir. Ruhsal rahatsızlıklarda ilaç tedavisini psikiyatrist başlatır ve izler. Psikolog ve klinik psikolog ise değerlendirme ve psikoterapi yapar; gerekli gördüğünde danışanını psikiyatriste yönlendirir.
Klinik psikolog ile psikolog arasındaki fark nedir?
Psikolog, dört yıllık psikoloji lisansını bitiren kişidir. Klinik psikolog ise psikoloji lisansının ardından klinik psikoloji alanında yüksek lisans ya da doktora yapmıştır. Klinik psikolog, ruhsal sorunların değerlendirilmesi ve psikoterapi konusunda özel olarak eğitilmiştir.
Psikolojik danışman terapi yapar mı?
Psikolojik danışmanlar, rehberlik ve psikolojik danışmanlık eğitimi almış uzmanlardır; uyum, kariyer, sınav kaygısı ve ilişki gibi konularda bireysel ve grup danışmanlığı yapar. Ağır ruhsal hastalıkların tanı ve tedavisi ise psikiyatrist ve klinik psikologların çalışma alanıdır.
Bir terapi seansı kaç dakika sürer?
Bireysel psikoterapi seansları genellikle 45 ila 50 dakika sürer. İlk değerlendirme görüşmesi biraz daha uzun olabilir. Çift ve aile terapisi seansları bazen 60 ila 90 dakikaya kadar uzayabilir.
Terapi kaç seans sürer?
Süre, sorunun türüne ve kullanılan yönteme göre değişir. Kaygı ve depresyonda kullanılan yapılandırılmış terapiler çoğu zaman 8 ila 20 seansta sonuç verir. Kişilik örüntüleri ve uzun süredir devam eden sorunlar üzerinde çalışılan terapiler bir yılı aşabilir.
Psikoloğa gitmek için sevk gerekir mi?
Özel muayenehane ve kliniklerdeki psikologlara sevk gerekmeden doğrudan başvurabilirsiniz. Kamu hastanelerinin psikiyatri polikliniklerinden ise Merkezi Hekim Randevu Sistemi üzerinden randevu alınır.
Terapide anlattıklarım gizli kalır mı?
Evet. Ruh sağlığı profesyonelleri, danışanlarının bilgilerini izinleri olmadan kimseyle paylaşmaz. Bu kuralın istisnaları; kişinin kendisi ya da bir başkası için ciddi ve yakın bir tehlike bulunması, çocuk istismarı şüphesi ve mahkeme kararı gibi yasal durumlarla sınırlıdır.
Online terapi yüz yüze terapi kadar etkili mi?
Kaygı, depresyon ve ilişki sorunları gibi pek çok konuda online terapinin yüz yüze terapiye yakın sonuçlar verdiği gösterilmiştir. Ancak intihar riski, ağır psikiyatrik belirtiler ve küçük çocuklarla yapılan çalışmalarda yüz yüze görüşme tercih edilmelidir.